॥ ॐ ॥

शुचिपर्यावरणम्

NCERT Shemushi · Class 10 Sanskrit · Chapter 1

यह पाठ आधुनिक संस्कृत कवि प्रो. हरिदत्त शर्मा के रचना-संग्रह ‘लसल्लतिका’ से संकलित है। इस गीत में कवि ने महानगरों में बढ़ते प्रदूषण पर चिंता व्यक्त की है और शुद्ध-प्राकृतिक वातावरण की कामना की है। नीचे इस अध्याय के सभी प्रश्नों के उत्तर दिए गए हैं।

१ एकपदेन उत्तराणि (प्रश्न 1)

प्रश्न अत्र जीवितं कीदृशं जातम्?

उत्तर दुर्वहम्

प्रश्न अनिशं महानगरमध्ये किं प्रचलति?

उत्तर कालायसचक्रम्

प्रश्न कुत्सितवस्तुमिश्रितं किमस्ति?

उत्तर भक्ष्यम्

प्रश्न अहं कस्मै जीवनं कामये?

उत्तर मानवाय

प्रश्न केषां माला रमणीया?

उत्तर ललितलतानाम्

२ संस्कृतभाषया उत्तराणि (प्रश्न 2)

प्रश्न कविः किमर्थं प्रकृतेः शरणम् इच्छति?

उत्तर कविः सुजीवनार्थं प्रकृतेः शरणम् इच्छति।

प्रश्न कस्मात् कारणात् महानगरेषु संसरणं कठिनं वर्तते?

उत्तर यानानां हि अनन्ताः पङ्कतयः महानगरेषु सन्ति, अतः तत्र संसरणं कठिनं वर्तते।

प्रश्न अस्माकं पर्यावरणे किं किं दूषितम् अस्ति?

उत्तर अस्माकं पर्यावरणे वायुमण्डलं जलम्, भक्ष्यम्, धरातलं च सर्व दुषितम् अस्ति।

प्रश्न कविः कुत्र सञ्चरणं कर्तुम् इच्छति?

उत्तर कविः एकान्ते कान्तारे सञ्चरणं कर्तुम् इच्छति।

प्रश्न स्वस्थजीवनाय कीदृशे वातावरणे भ्रमणीयम्?

उत्तर स्वस्थजीवनाय खगकुलकलरवगुञ्जिते और कुसुमावलिसमीरचालिते वातावरणे भ्रमणीयम्।

प्रश्न अन्तिमे पद्यांशे कवेः का कामना अस्ति?

उत्तर अन्तिमे पद्यांशे कवेः मानवेभ्यः शान्तिप्रिय-जीवनस्य कामना अस्ति।

३ सन्धि / सन्धिविच्छेदः (प्रश्न 3)

प्रकृतिः + _______ = प्रकृतिरेव

उत्तर: एव

स्यात् + _______ + _______ = स्यान्नैव

उत्तर: न, एव

_______ + अनन्ता = ह्यनन्ताः

उत्तर: हि

बहिः + अन्तः + जगति = _______

उत्तर: बहिरन्तर्जगति

_______ + नगरात् = अस्मान्नगरात्

उत्तर: अस्मात्

सम् + चरणम् = _______

उत्तर: सञ्चरणम्

धूमम् + मुञ्चति = _______

उत्तर: धूमंमुञ्चति

४ अव्ययपदैः रिक्तस्थानपूर्तिः (प्रश्न 4)

मञ्जूषाभृशम्, यत्र, तत्र, अत्र, अपि, एव, सदा, बहिः

वाक्य	उत्तर
(क) इदानीं वायुमण्डलं ___ प्रदूषितमस्ति।	भृशम्
(ख) ___ जीवन दुर्वहम् अस्ति।	अत्र
(ग) प्राकृतिक वातावरणे क्षणं सञ्चरणम् ___ लाभदायकं भवति।	अपि
(घ) पर्यावरणस्य संरक्षणम् ___ प्रकृतेः आराधना।	एव
(ङ) ___ समयस्य सदुपयोगः करणीयः।	सदा
(च) भूकम्पित-समये ___ गमनमेव उचितं भवति।	बहिः
(छ) ___ हरीतिमा ___ शुचि पर्यावरणम्।	यत्र … तत्र

५ पर्यायपदानि (प्रश्न 5 अ)

सलिलम्

जलम्

आम्रम्

रसालम्

वनम्

कान्तारम्

शरीरम्

तनुः

कुटिलम्

वक्रम्

पाषाणः

प्रस्तरः

५ विलोमपदानि (प्रश्न 5 आ)

सुकरम्

दुष्करम्

दूषितम्

निर्मलम्

गृह्णन्ती

मुञ्चति

निर्मलम्

दूषितम्

दानवाय

मानवाय

सान्ताः

ध्वानम्

६ समस्तपदानि और समासनाम (प्रश्न 6)

हरिततरूणाम्

कर्मधारय समास

ललितलतानाम्

कर्मधारय समास

नवमालिका

कर्मधारय समास

धृतसुखसन्देशम्

बहुब्रीहि समास

कज्जलमलिनम्

कर्मधारय समास

दुर्दान्तैर्दशनैः

कर्मधारय समास

७ प्रश्ननिर्माणम् (प्रश्न 7)

(क) शकटीयानम् कज्जलमलिनं धूमम् मुञ्चति।

उत्तर: कीदृशम्

(ख) उद्याने पक्षिणाम् कलरवं चेतः प्रसादयति।

उत्तर: केषाम्

(ग) पाषाणीसभ्यतायां लतातरुगुल्माः प्रस्तरतले पिष्टाः सन्ति।

उत्तर: के

(घ) महानगरेषु वाहनानाम् अनन्ताः पङ्क्तयः धावन्ति।

उत्तर: केषु / कुत्र

(ङ) प्रकृत्याः सन्निधौ वास्तविकं सुखं विद्यते।

उत्तर: कस्याः

अ अतिरिक्त प्रश्नाः — पद्यांश-आधारित

पद्यांश कदुर्वहमत्र जीवितं जातं… (श्लोक १)

एकपदेन उत्तराणि:

चक्रम् कीदृशम् चलति? → वक्रम्

अस्माकम् शरणम् किम्? → प्रकृतिः

अत्र जीवितं कथं जातम्? → दुर्वहम्

पूर्णवाक्येन उत्तराणि:

चक्रम् वक्रम् कदा चलति? → मनः शोषयत् तनुः पेषयद् कालायसचक्रम् सदा वक्रम् चलति।

अमुना दुर्दान्तैः दशनैः किं न स्यात्? → अमुना दुर्दान्तैः दशनैः जनग्रसनम् न स्यात्।

भाषिककार्यम्:

“अहर्निशम्” का पर्यायपदम् → अनिशम्

“सरलैः” का विपर्ययपदम् → दुर्दान्तः

“पर्यावरणम्” का विशेषणपदम् → शुचि

‘सदा वक्रम् भ्रमति’ — क्रियापदम् → भ्रमति

पद्यांश खकज्जलमलिनं धूमं मुञ्चति… (श्लोक २)

एकपदेन उत्तराणि:

किं कज्जलमलिनं धूमं मुञ्चति? → शतशकटीयानम्

वाष्पयानमाला किं वितरन्ती अस्ति? → ध्वानम्

पूर्णवाक्येन उत्तराणि:

संसरणम् कठिनम् किमर्थम् भवति? → अनन्ताः यानानां पङ्क्तयः सन्ति, अतः संसरणम् कठिनम् भवति।

शतशकटीयानम् किं करोति? → शतशकटीयानम् कज्जलमलिनं धूमं मुञ्चति।

भाषिककार्यम्:

‘शतशकटीयानम्’ कर्तृपदस्य क्रियापदम् → मुञ्चति

‘अनन्ताः’ विशेष्यपदम् → पङ्क्तयः

‘चलनम्’ क्रियापदस्य पर्यायपदम् → संसरणम्

‘सरलम्’ विपर्ययः → कठिनम्

पद्यांश गवायुमण्डलं भृशं दूषितम्… (श्लोक ३)

एकपदेन उत्तराणि:

जलम् कीदृशम् अस्ति? → निर्मलम् नहि (निर्मल नहीं है)

भृशं दूषितम् किम् अस्ति? → वायुमण्डलम्

कुत्सितवस्तुमिश्रितम् किम्? → भक्ष्यम्

पूर्णवाक्येन उत्तराणि:

मनुष्यैः किं करणीयम्? → मनुष्यैः बहिरन्तर्जगति बहु शुद्धीकरणम् करणीयम्।

धरातलं कीदृशं जातम्? → समलम् धरातलम् जातम्।

भाषिककार्यम्:

‘दूषितम्’ विपर्ययपदम् → निर्मलम्

‘वायुमण्डलम्’ विशेषणपदम् → दूषितम्

‘अत्यधिकम्’ पर्यायः → भृशम्

पद्यांश घकञ्चित् कालं नय मामस्मान्नगराद्… (श्लोक ४)

एकपदेन उत्तराणि:

कविः कस्मात् दूरं गच्छति? → नगरात्

कीदृशे कान्तारे सञ्चरण कर्तुम् इच्छति? → एकान्ते

ग्रामान्ते निर्झर-नदी कीदृशं भवति? → पयःपूरम्

पूर्णवाक्येन उत्तराणि:

ग्रामान्ते सः किम् द्रष्टुम् इच्छति? → ग्रामान्ते सः निर्झर-नदी-पयःपूरम् द्रष्टुम् इच्छति।

एकान्ते कान्तारे मे किं स्यात्? → एकान्ते कान्तारे मे क्षणमपि सञ्चरणम् स्यात्।

भाषिककार्यम्:

‘अतिसमीपम्’ विपर्ययपदम् → बहुदूरम्

‘जलम्’ पर्यायपदम् → पयः

‘सञ्चरणम्’ क्रियापदम् → स्यात्

पद्यांश ङहरिततरूणां ललितलतानाम्… (श्लोक ५)

एकपदेन उत्तराणि:

कीदृशानां वृक्षाणां माला रमणीया? → हरितानाम्

लतानाम् माला कीदृशी? → रमणीया

संगमनम् कीदृशम्? → रुचिरम्

पूर्णवाक्येन उत्तराणि:

केन चालिता कुसुमावलिः वरणीया स्यात्? → समीरेण चालिता कुसुमावलिः वरणीया स्यात्।

नवमालिका संगमनम् कीदृशम्? → नवमालिका-रसालयोः संगमनम् रुचिरम्।

भाषिककार्यम्:

‘रमणीया’ विशेष्यपदम् → माला

‘चालिता’ कर्तृपदम् → समीरेण

‘आम्रम्’ पर्यायपदम् → रसालम्

‘दुर्गमनम्’ विपर्ययः → संगमनम्

पद्यांश चअयि चल बन्धो! खगकुलकलरव… (श्लोक ६)

एकपदेन उत्तराणि:

कविः कीदृशम् सन्देशम् देना चाहता है? → धृतसुखम्

कविः कुत्र जाना चाहता है? → खगकुलकलरवगुञ्जितवनदेशम्

कविः कम् सम्बोधयति? → बन्धो

पूर्णवाक्येन उत्तराणि:

किम् जीवितम् रसं न हरेत्? → नगराणाम् चाकचिक्यजालम् जीवितम् रसं न हरेत्।

सुखसन्देशम् कुत्र प्राप्यते? → खगकुलकलरवगुञ्जितवनदेशे सुखसन्देशम् प्राप्यते।

भाषिककार्यम्:

‘ग्राम’ विपर्ययपदम् → पुर

‘चल’ क्रियापदस्य कर्तृपदम् → बन्धो

‘चाकचिक्यजालम्’ क्रियापदम् → कुर्यात्

पद्यांश छप्रस्तरतले लतातरुगुल्माः… (श्लोक ७)

एकपदेन उत्तराणि:

लतातरुगुल्माः कुत्र न पिष्टाः भवन्तु? → प्रस्तरतले

पाषाणीसभ्यता कुत्र समाविष्टा न स्यात्? → निसर्गे

कविः किं न कामयते? → जीवन्मरणम्

पूर्णवाक्येन उत्तराणि:

कविः कस्य कामना करोति? → कविः मानवाय सुखमय जीवनस्य कामना करोति।

प्रस्तरतले के न भवन्तु? → प्रस्तरतले लतातरुगुल्माः पिष्टाः न भवन्तु।

भाषिककार्यम्:

‘सभ्यता’ विशेषणपदम् → पाषाणी

‘अहम्’ क्रियापदम् → कामये

‘जीवन्मरणम्’ विपर्ययपदम् → जीवनम्

अ+ रेखांकितपदानि — बहुविकल्पीयः (प्रश्न 2)

वाक्य	सही विकल्प
(क) मानव जीवनाय शुचि-पर्यावरणम् आवश्यकम्।	कीदृशम्
(ख) महानगरमध्ये कालायसचक्रम् अनिशं चलति।	कुत्र
(ग) चक्रम् सदा वक्रम् भ्रमति।	कीदृशम्
(घ) अमुना दुर्दान्तैः दशनैः जनग्रसनम् न स्यात्।	केन
(ङ) शतम् शकटीयानम् धूमं मुञ्चति।	कति
(च) यानानाम् पङ्क्तयः अनन्ताः कठिनं संसरणम्।	केषाम्
(छ) वायुमण्डलम् अत्यधिकम् दूषितम् जातम्।	कीदृशम्
(ज) प्रकृत्याः सन्निधौ वास्तविकं सुखं विद्यते।	कस्याः
(झ) उद्याने पक्षिणाम् कलरवं चेतः प्रसादयति।	केषाम्
(ञ) पाषाणीसभ्यतायाम् लतातरुगुल्माः पिष्टाः।	के
(ट) शकटीयानम् कज्जलमलिनम् धूमं मुञ्चति।	कीदृशम्
(ठ) प्रस्तरतले लतातरुगुल्मा पिष्टाः न भवन्तु।	कुत्र
(ड) महानगरेषु वाहनानाम् अनन्ताः पङ्क्तयः धावन्ति।	केषु
(ढ) शकटीयानम् धूमम् मुञ्चति।	किम्
(ण) कविः मानवस्य जीवनस्य कामनां करोति।	कस्य

अ++ अन्वये रिक्तस्थानपूर्तिः (प्रश्न 3)

श्लोक कदुर्वहमत्र जीवितं जातं… — मञ्जूषा: दशनैः, दुर्वहम्, शोषयत्, महानगर

(i) → दुर्वहम्

(ii) → महानगर

(iii) → शोषयत्

(iv) → दशनैः

श्लोक खकज्जलमलिनं धूमं मुञ्चति… — मञ्जूषा: कठिनं, कज्जलमलिनं, ध्वानम्, अनन्ताः

(i) → कज्जलमलिनम्

(ii) → ध्वानम्

(iii) → अनन्ताः

(iv) → कठिनम्

श्लोक गवायुमण्डलं भृशं दूषितम्… — मञ्जूषा: भक्ष्यं, भृशं, धरातलम्, निर्मल

(i) → भृशम्

(ii) → भक्ष्यम्

(iii) → धरातलम्

(iv) → निर्मल

श्लोक घकञ्चित् कालं नय माम्… — मञ्जूषा: सञ्चरणम्, अस्मात्, एकान्ते, निर्झर

(i) → अस्मात्

(ii) → निर्झर

(iii) → एकान्ते

(iv) → सञ्चरणम्

श्लोक ङहरिततरूणां ललितलतानाम्… — मञ्जूषा: रुचिरं, लतानां, रसालं, समीर

(i) → लतानाम्

(ii) → समीर

(iii) → रसालम्

(iv) → रुचिरम्

श्लोक चअयि चल बन्धो!… — मञ्जूषा: जनेभ्यः, कलरव, रस, चल

(i) → कलरव

(ii) → चल

(iii) → जनेभ्यः

(iv) → रस

श्लोक छप्रस्तरतले लतातरुगुल्माः… — मञ्जूषा: जीवन, प्रस्तरतले, निसर्ग, समाविष्टा

(i) → प्रस्तरतले

(ii) → निसर्गे

(iii) → समाविष्टा

(iv) → जीवनम्

४+ श्लोककमानुसारं वाक्यपुनर्लेखनम् (प्रश्न 4)

प्रश्न अनिम्न वाक्यों को सही क्रम में लिखें

१. अस्मिन् संसारे जीवितं कठिनम् अस्ति।

२. महानगरेषु कालायसचक्रम् अहर्निशम् चलति।

३. चक्रम् मनः शोषयति तनुः च पेषयति।

४. चक्रम् सर्वदा वक्रम् भ्रमति।

५. अमुना दुर्दान्तैः दशनैः जनग्रसनम् न स्यात्।

६. अधुना प्रकृतिरेव शरणम् गन्तव्यम्।

७. अस्मभ्यम् पर्यावरणम् आवश्यकम्।

८. शुचि-पर्यावरणम् आवश्यकम् अस्ति।

प्रश्न आवाहन-प्रदूषण श्रृंखला — सही क्रम में लिखें

१. शकटीयानम् धूमम् मुञ्चति।

२. शतशकटीयानम् कज्जलमलिनं धूमं मुञ्चति।

३. वाष्पयानमाला ध्वानम् वितरन्ती संधावति।

४. महानगरेषु वाहनानाम् अनन्ताः पङ्क्तयः धावन्ति।

५. वायु-प्रदूषणम् भवति।

६. महानगरेषु चलनम् कठिनम् भवति।

७. पर्यावरणम् प्रदूषितम् भवति।

८. शुचि-पर्यावरणम् आवश्यकम् अस्ति।

५+ पर्यायपद-मेलनम् (प्रश्न 5)

पदम्	पर्यायः / अर्थः
जीवितम्	जीवनम्
दुर्वहम्	दुष्करम्
तनुः	शरीरम्
रमणीया	सुन्दरी
कुसुमावलिः	पुष्पपङ्क्तिः
चयनीया	वरणीया
समीरः	वायुः
चाकचिक्यजालम्	कृत्रिमप्रभावपूर्णजगत्
रसालम्	आम्रम्
मुञ्चति	त्यजति
वक्रम्	कुटिलम्
भक्ष्यम्	खाद्यपदार्थः
संसरणम्	सञ्चलनम्
भृशम्	अत्यधिकम्
शुचिः	पवित्रम्
कान्तारे	वने
बन्धो	मित्र
नो	न हि
कामये	इच्छामि

६+ विशेषण-विशेष्य मेलनम् (प्रश्न 6)

विशेषणम्	विशेष्यम्
शुचि	पर्यावरणम्
दुर्दान्तः	दशनः
दूषितम्	वायुमण्डलम्
निर्मल	जलम्
समलम्	धरातलम्
एकान्ते	कान्तारे
मलिनम्	धूमम्
अनन्ताः	पङ्क्तयः

७+ विलोमपद-मेलनम् (प्रश्न 7)

पदम्	विलोमम्
निर्मलम्	मलिनम्
भक्ष्यम्	अभक्ष्यम्
बहु	न्यूनम्
करणीयम्	अकरणीयम्
नगरात्	ग्रामात्
बहुदूरम्	समीपम्
कान्तारे	नगरे
रमणीया	अरमणीया
रुचिरम्	अरुचिरम्
जीवितम्	मरणम्
सभ्यता	असभ्यता
मानवाय	दानवाय
भृशम्	न्यूनम्
दूषितम्	अदूषितम्
शुचि	अशुचि
वक्रम्	सरलम्
दुर्दान्तः	अदुर्दान्तः
मुञ्चति	गृह्णाति
कठिनम्	सरलम्
अनन्ताः	अन्ताः

NCERT Solutions · Class 10 Sanskrit · Shemushi Chapter 1 — शुचिपर्यावरणम्

कवि: प्रो. हरिदत्त शर्मा | संग्रह: लसल्लतिका